Hai giờ sáng, điện thoại rung trên bàn đầu giường. Màn hình hiện dòng cảnh báo quen: một con switch tầng ba mất kết nối, kéo theo cả dãy máy bán hàng của chi nhánh không vào được hệ thống. Mình mặc áo khoác, mở laptop, VPN vào, và mất gần bốn mươi phút mới biết nguyên nhân là một sợi dây nguồn bị ai đó rút ra để cắm ấm siêu tốc. Chuyện nghe buồn cười, nhưng đó là một đêm rất bình thường của nghề này.
Mình làm quản trị hệ thống hơn mười năm, đi qua vài công ty, từ phòng máy chật hai tủ rack cho tới trung tâm dữ liệu có thẻ từ ba lớp. Thời gian gần đây có khá nhiều bạn trẻ nhắn hỏi nghề quản trị mạng thực ra làm gì, có cực không, học gì để vào. Thay vì trả lời từng người, mình đi hỏi lại vài đồng nghiệp cũ và mới, ghi lại những gì họ kể. Không ai muốn nêu tên, nên trong bài mình chỉ gọi theo kiểu “một chị làm tám năm” hay “cậu trực ca đêm”.
Việc thật mỗi ngày (không giống phim)
Người ngoài hay tưởng dân quản trị mạng ngồi gõ lệnh xanh lè trên nền đen cả ngày. Có gõ, nhưng phần lớn thời gian là đọc: đọc log, đọc cảnh báo, đọc ticket người dùng gửi lên với nội dung kiểu “mạng chậm quá anh ơi” mà không có thêm thông tin nào.
Một chị làm tám năm ở mảng hạ tầng cho một công ty bán lẻ kể buổi sáng của chị bắt đầu bằng việc mở bảng giám sát, xem đêm qua có gì đỏ không, rồi mới tới hộp thư. Sau đó là cả đống việc nhỏ: cấp tài khoản cho nhân viên mới, khóa tài khoản người nghỉ việc, cấu hình lại cổng switch cho phòng kế toán vừa chuyển chỗ, gia hạn chứng thư SSL sắp hết hạn. Chị bảo việc lớn thì ít, việc vụn thì nhiều, và chính việc vụn mới làm người ta mệt.
Phần việc thường chia thành hai nhánh, dù ở công ty nhỏ một người ôm cả hai:
– Nhánh mạng lo switch, router, firewall, Wi‑Fi, VPN, chia VLAN, định tuyến giữa các chi nhánh.
– Nhánh hệ thống lo máy chủ Windows và Linux, ảo hóa (VMware, Proxmox, Hyper‑V), Active Directory, email, sao lưu và phân quyền.
Ranh giới giữa hai nhánh mờ hơn người ta nghĩ. Khi một ứng dụng chạy chậm, chưa ai biết lỗi nằm ở đường truyền hay ở ổ cứng máy chủ, nên hai bên thường phải ngồi cùng nhau mà dò.
Ca trực và những cuộc gọi lúc nửa đêm
Cậu kỹ thuật ca đêm mình quen ở một đơn vị cho thuê hạ tầng nói thẳng: “Ai không chịu được việc bị gọi dậy thì nên cân nhắc.” Không phải công ty nào cũng có ca đêm, nhưng gần như chỗ nào có hệ thống chạy liên tục thì cũng có lịch trực (on‑call). Có nơi chia tuần, có nơi chia theo ngày, có nơi có hẳn đội NOC ngồi trực ba ca.
Điều cậu ấy thấy khó không phải thức khuya, mà là phải ra quyết định khi đang ngái ngủ. Khởi động lại máy chủ cơ sở dữ liệu lúc ba giờ sáng có thể cứu được tình hình, cũng có thể làm hỏng dữ liệu nếu đang có giao dịch dở dang. Vì vậy cậu luôn giữ sẵn một tài liệu xử lý sự cố (runbook) viết từng bước, đọc theo chứ không làm theo trí nhớ.
Trong nghề này, người giỏi không phải người sửa nhanh nhất, mà là người không làm sự cố tệ thêm.
Câu đó mình nghe từ một anh trưởng nhóm cũ, và tới giờ vẫn thấy đúng. Phần lớn sự cố lớn mình từng chứng kiến đều bắt đầu từ một thao tác vội: sửa thẳng trên máy đang chạy, quên sao lưu cấu hình, gõ nhầm lệnh trên nhầm máy.
Những vị trí hay gặp khi đi tìm việc
Tên chức danh mỗi nơi đặt một kiểu, nên lúc đọc tin tuyển dụng dễ rối. Mình gom lại những tên hay gặp nhất, kèm cảm nhận riêng về mức độ áp lực, chứ không phải chuẩn chung gì.
| Chức danh | Việc chính | Thường dành cho |
|---|---|---|
| IT Helpdesk / IT Support | Hỗ trợ người dùng, cài máy, xử lý lỗi máy in, mạng nội bộ | Người mới ra trường |
| Quản trị mạng (Network Administrator) | Cấu hình switch, router, firewall, theo dõi băng thông | Người đã có một hai năm làm support |
| Quản trị hệ thống (System Administrator) | Máy chủ, ảo hóa, tài khoản, sao lưu, bản vá | Người vững Windows Server hoặc Linux |
| Kỹ sư mạng (Network Engineer) | Thiết kế, mở rộng mạng, định tuyến nhiều chi nhánh | Người có kinh nghiệm sâu về routing |
| Nhân viên NOC | Trực giám sát, phân loại cảnh báo, báo cấp trên | Người chịu được ca xoay |
Ở công ty vừa và nhỏ, ba dòng giữa thường là cùng một người. Ở ngân hàng hay nhà mạng, mỗi dòng có thể là cả một phòng.
Bạn nào đang muốn xem thực tế thị trường cần những vị trí nào, yêu cầu ra sao, có thể lướt qua các tin việc làm IT phần cứng – mạng để thấy nhà tuyển dụng hay ghi những kỹ năng gì, rồi đối chiếu với bản thân.
Kỹ năng mà đồng nghiệp hay nhắc tới
Khi mình hỏi “nếu chỉ khuyên người mới một điều thì là gì”, câu trả lời khá khác nhau, nhưng có vài thứ lặp lại.
Nền tảng mạng phải chắc
Chị làm tám năm nói chị vẫn gặp người đi phỏng vấn kỹ sư hệ thống mà không giải thích được tại sao hai máy cùng switch nhưng khác subnet thì không ping được nhau. Mô hình OSI, TCP/IP, chia subnet, DNS, DHCP, NAT là những thứ nghe chán nhưng ngày nào cũng dùng. Sai một bản ghi DNS có thể làm cả công ty không gửi được email suốt buổi chiều.
Linux và Windows Server, không chọn phe
Có bạn mới vào nghề thích Linux và coi thường Windows, hoặc ngược lại. Ngoài đời, đa số doanh nghiệp Việt Nam chạy lẫn cả hai: Active Directory trên Windows để quản lý tài khoản, còn web, cơ sở dữ liệu và công cụ giám sát chạy Linux. Biết cả hai giúp mình bớt phải đứng nhìn khi sự cố nằm ở phía còn lại.
Viết tài liệu và nói chuyện với người không rành kỹ thuật
Đây là phần mà cậu trực ca đêm bảo cậu học muộn nhất. Ghi lại mình đã làm gì, vì sao, đổi cấu hình nào, để người ca sau đọc hiểu. Rồi giải thích cho trưởng phòng kinh doanh vì sao không thể mở cổng từ xa cho họ dùng phần mềm lạ. Người làm hạ tầng hay bị coi là “đội nói không”, nên cách nói quan trọng không kém nội dung.
Học gì, bắt đầu từ đâu
Mình vào nghề từ vị trí helpdesk, sửa máy in và cài Office cho cả tòa nhà. Nghe thì chẳng liên quan gì tới quản trị mạng, nhưng chính giai đoạn đó dạy mình đọc lỗi, hỏi đúng câu, và quen với việc người dùng luôn mô tả sai vấn đề.
Với người mới, mình hay khuyên dựng một phòng lab nhỏ tại nhà. Một máy tính cũ cài Proxmox, chạy vài máy ảo Linux và Windows Server, thêm GNS3 hoặc Cisco Packet Tracer để tập cấu hình router, switch. Làm hỏng ở nhà thì không ai gọi điện lúc hai giờ sáng.
Chứng chỉ thì tùy hướng. Bên mạng nhiều người học theo giáo trình CCNA của Cisco, bên hệ thống thì có các chứng chỉ Linux hoặc chứng chỉ đám mây của các hãng lớn. Chứng chỉ giúp hồ sơ dễ lọt vòng đầu, còn vào phỏng vấn kỹ thuật thì người ta hỏi bạn đã tự tay làm gì.
Một phòng lab tự dựng và tự phá vài lần dạy nhiều hơn mấy chục giờ xem video.
Thu nhập và chuyện gắn bó lâu dài (hỏi thật, trả lời thật)
Mình không đưa con số, vì mức lương khác nhau rất nhiều giữa công ty nhỏ, ngân hàng, nhà mạng hay doanh nghiệp nước ngoài, và còn tùy bạn đảm nhận bao nhiêu mảng. Điều các đồng nghiệp đồng ý là thu nhập tăng rõ khi bạn đi từ chỗ “làm theo hướng dẫn” sang chỗ “tự thiết kế và chịu trách nhiệm” cho một phần hạ tầng. Biết thêm đám mây, bảo mật hoặc tự động hóa cũng giúp thương lượng dễ hơn.
Còn chuyện gắn bó, chị làm tám năm nói chị từng nghĩ tới bỏ nghề hai lần, đều vào năm có quá nhiều sự cố liên tiếp. Chị ở lại vì thích cảm giác hệ thống chạy êm mà không ai để ý, cái thứ mà người ngoài không bao giờ thấy. Cậu trực ca đêm thì đang học thêm về đám mây, vì muốn sau này bớt ca đêm. Mình thấy cả hai lựa chọn đều hợp lý.
Nghề này không hào nhoáng. Khi mọi thứ chạy tốt, không ai nhớ tới bạn. Khi hỏng, ai cũng tìm bạn. Nhưng nếu bạn thích mò nguyên nhân, thích cái cảm giác tìm ra một sợi dây bị rút lúc hai giờ sáng, thì đây là nghề đáng để thử.
Đức Thịnh, viết sau một ca trực đêm.